De 92-jarige Franse cineast en Holocaust-historicus Claude Lanzmann stierf op donderdag 5 juli. Een dag na de release van zijn laatste documentaire ‘Les Quatre Soeurs’, een vierluik met getuigenissen van nazislachtoffers. Vier aangrijpende monologen die Lanzmann puurde uit de interviews die hij maakte voor ‘Shoah’, zijn in 1985 uitgebrachte definitieve documentaire over de Holocaust. “Ik dood nazi’s met mijn camera” zei de man die het onvoorstelbare in beeld bracht en de nazi genocide in ons collectieve geheugen verankerde.
“Films zijn enkel leuk wanneer ze met vuur spelen” wist Billy Wilder. Maar ook “wanneer je mensen de waarheid vertelt, wees dan grappig of ze doden je.” Met schaamteloze brutaliteit én humor fileerde de legendarische scenarioschrijver en Hollywoodregisseur het Amerika van de 20ste eeuw. Onze Blu-ray oogst illustreert zijn weergaloze veelzijdigheid.
“Een brein vol scheermesjes en een hart vol schaamteloze brutaliteit”. Zo omschreef William Holden de regisseur-scenarist van Double Indemnity, Sunset Boulevard en Some Like it Hot. Billy Wilder bezat de reputatie van grapjas en cynicus die flirtte met het vulgaire. Achter dat vals beeld schuilt een verhalenverteller die met een cocktail van humor, provocatie, bitterheid en tederheid tekende voor morele en romantische films (“Ik maak geen cinema, ik maak films”). Een legendarisch filmmaker die populaire klassiekers afwisselde met commerciële flops, zes Oscars kreeg maar ook onder kritiek werd bedolven. De BILLY WILDER COLLECTION (MGM) bundelt het latere werk van deze complexe ‘auteur’. Acht parels, van Witness for the Prosecution (1957) tot Avanti! (1972).
John Huston cultiveerde zelf het imago van picareske avonturier dat hem tot een onderschat regisseur van ondergewaardeerde films maakte. Twee vergeten Fox producties bewijzen dat de man die geen auteur wou zijn er wel een was.
Frankrijk had vijftig jaar geleden mei ’68 en Nouvelle Vague, Tsjechoslowakije een Praagse Lente en Nová Vlna. Die ‘nieuwe golf’ leverde experimentele, poëtisch-realistische cinema op. Filmmakers als Jiří Menzel, Věra Chytilová en Miloš Forman profiteerden van hervormingen van het Dubček regime tot een Russische inval hun vrijheden terugschroefde.
De rebelse Franse cineasten en cinefielen die Godard, Truffaut & co inspireerden om tijdens mei ’68 de gordijnen in Cannes dicht te trekken waren gefascineerd door klassieke, conservatieve Hollywood filmmakers zoals John Ford, Howard Hawks en Alfred Hitchcock. Omgekeerd zagen jonge Amerikanen in de films en het activisme van de Europeanen een vrijheid die hun verlangen versterkte om het Hollywoodjuk af te werpen. Het post-68 tijdperk werd dat van New Hollywood en Black Cinema. Tot Star Wars de rebellie dood knuffelde met optimisme.
De Parijse ‘evenementen’ van mei ’68 stonden symbool voor een turbulent tijdsgewricht beheerst door wereldwijd verzet tegen een versleten ‘oude’ orde. Vijftig jaar later wordt de rebellie weggezet als een mislukte utopie en een louter Frans fenomeen. Hoog tijd om via beelden in de geest van toen te duiken. Want ’68 blijft een permanente inspiratiebron.
’68 wordt 50. De impact van de mei-revolte op cultuurvlak was groot maar toch zijn er amper films die het verhaal van deze turbulente periode vertellen. Erger nog, veel filmmakers herleiden mei ’68 tot een karikatuur. Het beeld van een mislukte utopie camoufleert samen met nostalgische melancholie de authentieke revolutionaire woede.
Wanneer docente Monika Triest in 2019 terugkeert naar de Verenigde Staten doet ze dat om te onderzoeken of de progressieve verzetsbewegingen waarbij ze vroeger actief betrokken was, nog ‘leven’ in het Trump tijdperk. Gesprekken met vrienden die strijden tegen racisme, uitbuiting en vrouwendiscriminatie leiden tot een boek: ‘Het andere Amerika’. De ondertitel ‘In de schaduw van Trump’ zet de toon: de ‘America First’ politiek van president Donald Trump bepaalt de agenda, progressief Amerika is in het verzet gedrongen. De rijke ervaring en traditie op dat vlak zal activisten echter helpen. Dat hoopt Triest alleszins.
Zeven jaar was Sieg Maandag toen hij samen met 50 andere Nederlandse kinderen bevrijd werd uit het concentratiekamp Bergen-Belsen. Zijn vader overleefde de Holocaust niet maar Sieg vond eerst zijn moeder terug, ontmoette jaren later zijn grote liefde Karen en ontdekte uiteindelijk ook zijn andere grote liefde, het schilderen. Echtgenote Karen Maandag-Ralph schreef samen met Dawn Skorczewski een mooie biografie: ‘Sieg Maandag. Leven en kunst in de schaduw van Bergen-Belsen.’ Een tocht van gruwel naar schoonheid.