Clint Eastwoods Pale Rider: Ode aan de humanistische western

Pale Rider is niet de eerste door Clint Eastwood geregisseerde film die indruk maakte – Play Misty for Me, The Gauntlet en Honkytonk Man openden onze ogen – maar het is wèl het eerste werk van hem waar we een uitgebreide bespreking over penden. In 1985, op een moment dat dit verre van evident was én in het progressieve cinefiele maandblad Andere Sinema.

De Clint Eastwood retrospectieve die het Gentse Filmgebeuren (nu Film Fest Gent) organiseert is welgekomen. Eastwood wordt als regisseur immers zwaar ondergewaardeerd. De Amerikaanse acteur-regisseur heeft inderdaad zwakke films gemaakt (Sudden Impact, Firefox, The Eiger Sanction) maar hij is evenzeer de realisator van een aantal erg sterke films. High Plains Drifter, Play Misty for Me en The Gauntlet met name. Terwijl een aantal andere best behoorlijk zijn: The Outlaw Josey Wales, Breezy, Bronco Billy. Een verdiende ode aan Eastwood op het moment dat zijn twee recentste films – Honkytonk Man en Pale Rider – uitgebracht worden.

Pale Rider is een western. Net als High Plains Drifter. Centraal staat een mythische figuur die vanuit het niets verschijnt en het leven van een gemeenschap verandert. Net als in High Plains Drifter. Het verschil is echter dat het hoofdpersonage van High Plains Drifter zich wil wreken op een passieve, apathische gemeenschap die toekeek toen zijn broer vermoord werd, terwijl het hoofdpersonage van Pale Rider zwakke goudzoekers wil verdedigen een een machtige trust.

In High Plains Drifter wil de held het asociale en de corruptie van de stedelingen aantonen, in Pale Rider wil de held de sociale en gemeenschapsgevoelens reveleren. High Plains Drifter was een eerder cynische film, Pale Rider is meer een humanistische film. Een western die positieve waarden (en dat via een duidelijke goed/kwaad tegenstelling) en gevoelens herwaardeert. Een gewild naïeve film dus.

Pale Rider is ook een mythologische film. De ruiter op het ‘bleke paard’ die centraal staat (Eastwood himself) is geen ‘gewone’ mens. Hij heeft niets gemeenschappelijk met de goudzoekers die hij komt helpen. Hij is een spookverschijning. Iemand wiens naam onbekend, wiens ogen onzichtbaar en wiens verleden mysterieus blijft.

Hij, de Preacher is ’teruggekomen’ uit een ander bestaan, een andere wereld, om de confrontatie aan te gaan met zijn demonisch alter ego, de corrupte sheriff (bijgestaan door zes anonieme assistenten). Hij erkent de zijn eeuwige strijd in het conflict tussen de goudzoekers en de trust.

Deze enigmatische figuur wordt door (regisseur) Eastwood gepresenteerd als een verschijning. We zien hem voor het eerst tijdens het gebed van het jonge meisje Megan vlak nadat ruiters de goudzoekers gemeenschap terroriseert met een raid. Even later verschijnt hij voor haar venster op het moment dat ze haar moeder voorleest uit het boek der openbaring: “Behold a pale horse; and his name that sat on hims was death, and hell rode with him.”

Meteen zijn hierbij twee van de drie sleuteltermen van Pale Rider aangegeven: verschijning en openbaring. De derde is enscenering. Het verschijnen van de held wordt schijnbaar opgeroepen door Megan. Het lijkt wel of ze, net nadat haar hond gedood werd tijdens de raid (ze bidt bij zijn graf), de Pale Rider uitvindt. Als adult version van de imaginery playmate: een held die haar vrienden verdedigt en van haar houdt. Een ruiter die afstijgt en de zwakkeren (het voetvolk) verdedigt tegen de machtigen (de ruiters).

De held open baart zichzelf als priester. De Preacher geeft de goudzoekers moed, hij stimuleert ze. Hij openbaart bij henzelf een spirit, een geest en energie die ze zelf niet voor bestaande hielden. Hij ‘begeestert’ ze, maar laat ze zelf beslissingen nemen. Hij is immers de Rechtvaardigheid, niet de Waarheid. Uiteindelijk draagt hij zijn taak over aan Hull Barrett die zich tot de inspirator van zijn gemeenschap ontwikkelt. Ook Megan en haar moeder (die in hem haar man die terugkwam zag) leren iets bij. Ze confronteren en verwerken de eigen emoties. Waardoor ze uiteindelijk socialer worden.

De ‘Preacher’ is ook een ‘Meester’. Hij beheerst de gemeenschap en het conflict zoals hij de gevechtstechnieken beheerst. Hij demonstreert, ensceneert. De gevechten zijn rituelen die opgevoerd worden als een ballet. De dynamietstaven zweven door de lucht, de doorzeefde lichamen ploffen tegen de grond, de stoffen (van de door Eastwood ontwapende schurken) maken een mooie cirkelbeweging in de lucht.

Het geweld wordt niet verheerlijkt, het wordt geritualiseerd en gededramatiseerd. De gevechten zijn grappig (elk cynisme wordt geweerd: een snoodaard die de Preacher in de rug wil schiieten wordt door diens ex tegenstander Richard Kiel uitgeschakeld), irreëel (de Preacher is te superieur en lijkt bij de finale shoot out soms uit het niets toe te slaan) en spanningsloos.

Regisseur Eastwood wil geen spanning via de gevechten en het verhaal creëren. Pale Rider is immers duidelijk ingeschreven in de westerntraditie: verhaal en afloop zijn vertrouwd en dus bekend. Er zijn wel spanningen in de film en tussen de film en de kijker. In de film draaien de spanningen rond de held. Er zijn spanningen tussen de held en zichzelf: hij wil dat de mensen doen wat hij zegt en niet wat hij doet. Preacher heeft problemen met zijn eigen niet enkel noodzakelijk maar ook onvermijdelijke (als spiegelbeeld van de demonische sheriff) gewelddadigheid.

Er zijn ook spanningen tussen de helde en mythische westernfiguur waarnaar hij gemodelleerd is. De heroïsche ‘horsemen’ worden schurken, de hoog op het paard gezeten ‘heersers’ worden duidelijk ‘overheersers’. En er is een spanning tussen de legende en het reële leven. De mooie maar onpersoonlijke woorden waarmee de Preacher Megans aanzoek afwijst komen in conflict met de sterke emoties van Megan.

De spanning tussen de kijker en film ontstaat doordat de kijker verlangt naar het verschijnen van de held (men wil de eindeloze vernedering van Hull in het dorp beëindigen) en zo eigenlijk zelf het geweld oproept. Net zoals Clint Eastwood de klassieke western opgeroepen heeft. Eastwood ontpopt zich daarbij tot een ‘landscape artist’. Iemand die, in de traditie van John Ford en Anthony Mann, zijn liefde voor een grote ruimte doet blijken in beelden die de kijker opnieuw moet ‘zien’.

Tegelijk is hij een choreograaf in de traditie van Raoul Walsh – Vincente Minnelli. Maar Eastwood is ook een modern cineast (zijn realistische donkere belichting van interieurs en exterieurs is opmerkelijk) en een auteur (via zijn productiebedrijf Malpaso heeft hij totale controle maar als ‘professional’ houdt hij zich op de achtergrond) die mise-en-scène met en in zijn film herwaardeert.

Als illustratie zouden we het begin van de film willen aanhalen. De snelle cross-cut montage van de raid geeft niet het ritme van de film aan (wie dat denkt kan enkel ontgoocheld zijn over het trage vervolg) maar evoceert, creëert een chaos. Chaos waaruit de Pale Rider ontstaat en die tot een eenheid (via het herstel van de gemeenschap) zal moeten omgevormd worden.

Daartoe dienen de door de Pale Rider geënsceneerde rituelen. Pas als de rust is teruggekeerd kan de Pale Rider opnieuw in het decor verdwijnen. Regisseur Clint Eastwood zal niét in het decor verdwijnen, daar kunnen we na deze schitterende Pale Rider zeker van zijn.

IVO DE KOCK