Roman Polanski’s The Pianist: Mens blijven in onmenselijke tijden
“Wat we beleven vind je in onze passies terug” benadrukte Roman Polanski. De regisseur van Chinatown maakte in 2002 met The Pianist, het verhaal van Holocaust-overlever Wladyslaw Szpilman, een persoonlijke film over genocidehorror en de weerbaarheid van de menselijke geest.
«De Holocaust ging over 6 miljoen mensen die stierven, Schindler’s List is het verhaal van 1000 mensen die overleefden». Met Stanley Kubricks kritiek in het achterhoofd begon Roman Polanski (°1933) aan de enige film die hij moèst maken. Een traumatisch verhaal van overleven in het getto van Warschau tijdens de nazi terreur. Heel persoonlijk, Polanski ontsnapte als kind aan deportatie en zijn moeder overleefde de vernietigingskampen niet, maar bewust niét autobiografisch.
The Pianist volgt iemand die, dankzij een portie geluk én het Poolse verzet, het uiteindelijk redt maar wèl symbool staat voor het verlies van vele levens. Polanski neemt het standpunt in van pianovirtuoos Wladyslaw Szpilman, een ‘gewone man’ verloren gelopen in een (oorlogs)hel op aarde waar Joden als ‘Untermenschen’ gelden, en richt de blik op de gruwel. Vernederingen, willekeurige executies, opsluiting, deportatie, belegering, uithongering en verwoesting volgen de logica van de nazistische uitroeiingsspiraal waar hij verbijsterd naar kijkt.
Szpilman geraakt opgesloten in de stilte wanneer zijn familieleden naar vernietigingskampen worden afgevoerd en hij achterblijft in afgesloten kleine kamers midden een vijandig geworden stad. Zonder illusies, maar stoïcijns en met de wil te overleven. Gedreven door zijn passie: muziek. Hem geluidloos piano zien spelen gaat door merg en been. De eenzaamheid van de man voor de camera wordt de eenzaamheid van de filmkijker, van iemand die het lijden voelt dat ie ziet.
Langzaam trekken kleur en leven uit het beeld, verandert het geluid en wordt de actie chaotisch. Fataal en absurd. Dit is geen thriller maar een tragedie die peilt naar het gewicht van historische trauma’s, de weerbaarheid van de menselijke geest en de kracht van kunst. Een overlevingstocht die ons onderdompelt in de wereld waar de door een totalitaire ideologie gecreëerde onmenselijke blik de grens tussen beschaving en barbarij doet vervagen. Eenmaal neemt Polanski afstand en zien we de pianist door gigantische puinhopen strompelen. Een eenzame figuur in een desolaat landschap als herinnering én waarschuwing.
The Pianist baadt in ernst en intensiteit maar is verrassend hoopvol. Naast monsters duiken er ook goede mensen op en ondanks de gruwel blijft menselijkheid leven. Resultaat is krachtige morele cinema gedragen door (Oscarwinnaar) Adrien Brody. Een acteur die we zien worstelen met de verantwoordelijkheid van verhalenvertellers en het gewicht van miljoenen vernietigde levens. Met de onrust die Brody terugvond in de architect van The Brutalist (2024).
IVO DE KOCK
THE PIANIST van Roman Polanski. F-D-Pol-VS-VK 2002, 150’. Met Adrien Brody. Scenario Ronald Harwood naar Wladyslaw Szpilman. Fotografie Pawel Edelman.
