Ramptoeristen en doemdenken: Verhalen over het einde van de wereld

Lang voor sciencefiction romans en apocalyptisch filmspektakel onze angsten uitvergrootte was de mensheid al geobsedeerd door het einde van de wereld. Recent verschenen er studies die peilen naar hoe doemgedachten zich vertalen in de verhalen die we vertellen. Terwijl in de zalen een monsterfilm gedrenkt in een einde-van-de-wereld-gevoel indruk maakt: ‘Godzilla Minus Zero’. En online ‘doomscrollen’ doet geloven dat ons verhaal afloopt.
“In elk van ons schuilt een ramptoerist,” schrijft Bert Potvliege in het voorwoord van de essaybundel Het einde van de wereld, “het publiek verlangt naar het einde van de wereld – als spektakel, zonder zelf ten onder te gaan.” In Everything must go stipt Dorian Lynskey aan dat “het niet gaat om het einde van de wereld maar van een wereld. Op het ontstane blanco blad schrijven overlevenden hun verhaal.” Sommige van die verhalen vormen een subgenre dat zich volgens Stephen Lee Naish in Post-Catastrophe Film: Cinematic Visions in the Aftermath of Disaster tussen de ramp en de dystopie bevindt en “gezien kan worden als sequel van de rampenfilm en prequel voor een postapocalyptisch verhaal”.

Het horror jaar
Obsession, Backrooms, Resident Evil, They Will Kill You. Nogal wat markante films waren in 2026 horror verhalen. Gruwel vaak nog aangedikt met post-apocalyptische somberheid. Getuige Colony, 28 Years Later: The Bone Temple, Greenland 2, The Last House, The Dog Stars en The Hunger Games: Sunrise of the Reaping.
Tegelijk typevoorbeeld en buitenbeentje bij deze onder de noemer ‘einde van de wereld films’ – correctie: films met een einde-van-de-wereldgevoel want zelden vergaat de hele wereld er ook effectief – te klasseren fictiefilms was Godzilla Minus Zero. Het vervolg dat de Japanse cineast Takashi Yamazaki maakte op zijn als ode aan de originele Gojira (Honda Ishirô, 1954) opgevatte humanistische en nostalgische Godzilla Minus One (2023).

Verwoesting, verdriet en pijn
Als typisch Japans creature was het radioactieve monster Godzilla van oorsprong verbonden met het idee van totale vernietiging (door ‘de bom’) in het algemeen én met het Japanse trauma ontstaan door de verwoestende twee Amerikaanse atoombommen die in 1945 een zo goed als gecapituleerd land te verwerken kreeg.
De onderstroom van Godzilla Minus One is er een van pijn, verdriet, angst, wanhoop en trauma terwijl de protagonist – een voormalige kamikazepiloot in de greep van schaamte- en schuldgevoelens – symbool staat voor de zoektocht van een land naar haar (nieuwe) identiteit. Zonder militaire of overheidssteun trachten de overlevers de totale vernietiging van een reeds zwaar gehavend land te voorkomen.
Tegelijk moeten ze zichzelf heruitvinden (met “mijn oorlog is nog niet voorbij” verklaart de protagonist waarom hij de vrouw die zijn leven redt niet huwde) en de Apocalyps voorkomen. “Ik moet haar toekomst veiligstellen” zegt de leven boven dood verkiezende piloot, refererend naar zijn adoptiedochter (een wees zoals zoveel Japanse kinderen vlak na de oorlog), wanneer hij vertrekt voor zijn ultieme missie.

Godzilla wordt verslagen maar omdat het monster net als de atoombom niet dood/kapot kan, tenzij via totale vernietiging (van alles en iedereen), lag een (door het slotbeeld gesuggereerde) comeback voor de hand. Al zaait in Godzilla Minus Zero een nieuw monster, King Ghidorah aka Monster Zero, aanvankelijk dood en vernieling tot wanhoop van leger en wetenschappers. Tot Godzilla als deus ex machina zijn opwachting maakt met een dubbelrol als redder/vernietiger.
Trauma, angst en woede
Beide films zijn erg emotioneel, de sequel is ronduit melodramatisch, en benadrukken dat het monster fungeert als culturele uitlaatklep voor een getraumatiseerd land. Het echte drama schuilt niet in het gevecht met het monster maar situeert zich op menselijk vlak en draait rond de nood om wraakgevoelens (een van de betrokkenen droomt van een heel grafisch vorm gegeven vernietiging van New York) en egoïsme te overwinnen. Tegelijk een nadrukkelijke terechtwijzing van de Amerikaanse monsterlijkheid en de nood aan menselijkheid om ‘het einde’ te voorkomen.
Zowel Godzilla Minus One als Godzilla Minus Zero zijn meta-cinema, films die iets zeggen over film, Met name dat het monster, dat de Godzilla mythologie, staat voor een collectief trauma. De verdienste van Takashi Yamazaki is dat hij inzoomt op de reactie van mensen – wat niet belet dat de monster gevechten behoorlijk spectaculair zijn – én aangeeft dat individuen en hun reacties verschillen. Trauma is de voortzetting van de gruwel maar met op andere wijze. En het teken dat een wereld aan zijn eind is gekomen.

De ondergang
“Zo gaat de wereld ten onder. Niet met een knal, maar met een zucht.” Een spectaculair rampspoedbeeld in jaren vijftig stijl siert de cover van Everything Must Go: Why We Are Obsessed with the End of the World, maar in zijn onderzoek naar de obsessieve aandacht van populaire cultuur voor de Apocalyps gaat journalist Dorian Lynskey uitgebreid in op T.S. Eliots visie dat het einde van de wereld niet noodzakelijk luidruchtig en dramatisch zal zijn.
Het citaat van Eliot opent Nevil Shute’s On the Beach, een boek uit 1957 dat focust op hoe mensen omgaan met het besef van imminente dood in een post-apocalyptische wereld. Ook Stanley Kramers verfilming uit 1959 suggereert de horror op fluistertoon: een periscoopbeeld van lege straten in San Francisco, de zelfmoordpillen die zonder commentaar worden uitgedeeld of de eenzame vrouw die vanaf het strand tuurt naar de verdwijnende onderzeeër met daarin haar geliefde.
Verhalen over het einde der tijden maken indruk wanneer ze een tegelijk onbehaaglijk en melancholisch gevoel oproepen. Ze sluiten aan bij collectief sudderende onrustgevoelens. Lynskey erkent het recente fenomeen doomscrolling – “sociale media geven de indruk dat dingen slechter zijn dan ze zijn” – maar wijst erop dat angst voor vernietiging verre van nieuw is.
Voor de prehistorische mens was het dagelijks bestaan een constante overlevingsstrijd en tot ver in de middeleeuwen bleef angst voor rampen voortleven. Gevoed door verhalen die het tijdstip én de concrete invulling van ‘het einde van de wereld’ voorspelden. Met het laatste boek van het Nieuwe Testament, de Openbaring van Johannes, omarmde het christendom dit doemdenken.
Cruciaal daarbij: het concept van een lineaire tijd met een universum dat geschapen wordt, zich ontwikkelt en gedoemd is om ergens in de toekomst te verdwijnen. Dat is anders bij een cyclische tijdsopvatting. “Apocalyptische kunst is schatplichtig aan de Bijbelse blauwdruk”, aldus Lynskey. Zeker in de VS leeft de profetie van een door cataclysme gezuiverde wereld verder.

Het einde is geen einde
“No survivors, no story”, wist Stephen King. Veel ‘einde van de wereld’ films draaien dan ook vooral rond een einde-van-de-wereld-gevoel, gaan niet over het einde van de wereld maar van een wereld. Stephen Lee Naish benadrukt in Post-Catastrophe Film dat de obsessie met de Apocalyps verbonden is met een behoefte aan verhalen die onze onrustgevoelens inkaderen.
Het zijn tragische ficties die richting onafwendbare dood denderen; maar weten hoe ons verhaal op aarde afloopt, lucht ook enigszins op. Collectieve dood als tegengif voor de eenzaamheid van het sterven. Cinema als antidepressivum. Schoolvoorbeeld is Lars von Triers Melancholia (2011) waar het einde van het verhaal ook het einde van de wereld is.
De afloop van ons verhaal als mens wordt bepaald door cataclysmen (natuurrampen, kometen, pandemieën), ontspoorde technologie (robots, computers, AI) en menselijk falen. Sinds de uitvinding van de atoombom wordt de Apocalyps niet langer in de schoenen van God of het noodlot geschoven. In Planet of the Apes (1968) ontdekt Charlton Heston op het strand een stuk Vrijheidsbeeld en roept: “You maniacs, you blew it up!” Versta: het einde is mensenwerk.

Het einde in 24 frames
Flaneur Uitgevers, een ‘slow publisher voor cultuurliefhebbers’, startte met Belgische cinema in 24 frames een nieuwe filmboekenreeks. Met essaybundels die via een wisselwerking tussen beeld en tekst reflectie willen stimuleren. Het concept gaat naar het hart van cinema: stilstaande beelden zorgen voor emoties en beweging. 24 beelden uit evenveel films die een aanzet vormen tot 24 verhalen verbonden met een rode draad. In de tweede uitgave vormt ‘het einde van de wereld’ die link.
Of anders gezegd: de manier waarop film omgaat met existentiële dreiging. In het voorwoord valt het woord ‘traumacinema’ en worden algemene pistes gelanceerd. Maar geschiedschrijving en diepgaande analyses zijn niet echt het doel van Het einde van de wereld in 24 frames. Film wordt gezien als een voedingsbodem voor reflectie en filosofische bespiegeling en de verschillende auteurs vertrekken van een eigen insteek. Bewust subjectief.
Dat weerspiegelt zich in de selectie van de titels en de bespreking van de films. De lezer krijgt geen grondige analyses of ‘best of’ voorgeschoteld. Zoek niet naar pakweg On the beach, Children of Men, The Road, Planet of the Apes, Soylent Green, Knowing, Mad Max 2: The Road Warrior, 12 Monkeys, I Am Legend, Blade Runner, Zardoz of Southland Tales en The Seventh Seal.
Maar geen nood, sleutelfilms als The Four Horsemen of the Apocalypse, La Jetée, The Birds, Dr. Strangelove, Night of the Living Dead, Stalker, Terminator 2: Judgment Day, Melancholia en Snowpiercer komen wèl aan bod. En vergeten parels als Koyaanisqatsi en Born in Flames worden ook belicht.

Apocalyptische beelden
Kiezen is natuurlijk altijd een beetje verliezen en we rekenen Het einde van de wereld in 24 frames daarom ook niet af op de films die nièt aan bod komen. Of op de zwakke films – Deep Impact en A House of Dynamite zijn zacht gezegd matige cinema – die ruimte krijgen. Nee, wat echt telt is hoe de verschillende auteurs beelden en verhalen aangrijpen om iets te zeggen over het centrale thema. En over cinema. Los van goed/slecht oordelen, box office resultaten of de status van filmmakers.
Met zijn klein formaat ligt het boek goed in de hand en de keuze voor beknopte essays i.p.v. stevige long reads stimuleert het leesritme. Maar belangrijker nog is dat de bijdragen afwisselend en prikkelend zijn. Met telkens een boeiende invalshoek waarmee iets – zeker niet alles, maar dat is niet de ambitie – over een einde van de wereld film wordt gezegd. En dat iets zet aan tot reflectie. Terwijl de lezer zin krijgt om zich opnieuw onder te dompelen in de filmverhalen.
Toegegeven, niet alle 24. Want hoe graag we de stukken over de films van Mimi Leder en Kathryn Bigelow ook gelezen hebben, Deep Impact en zeker A House of Dynamite hoeven voor ons niet meer. Maar die laatste film uit 2025 levert wel een perfecte afsluiter af: “De conclusie van het einde-der-wereldgenre is dubbel. Het biedt kansen voor sterke verhalen waarin de kijker veilig kan worden meegesleurd naar existentiële ondergang. Maar tegelijkertijd zijn deze films een reactie op een collectieve angst. Het is comfort en rust door elkaar.”

Subersieve parel
Weetje: A House of Dynamite (maar vooral ook The Hurt Locker) regisseur Kathryn Bigelow acteerde in de subversieve parel Born in Flames van Lizzie Borden die terecht in deze bundel is opgenomen. Deze onafhankelijk geproduceerde film uit 1983 toont hoe een schijnbaar utopische wereld op zijn ondergang afstevent. “Geconfronteerd met een wereld vol vastgeroeste ongelijkheden, kon Borden niet anders dan een politieke film maken” lezen we in het essay.
Bordens cultwerk is een in documentaire stijl gefilmd einde-van-de-wereld vairant over de utopische strijd van een feministisch vrouwenleger in een post-revolutionair Amerika. Dat de toekomst waar Born in Flames op vooruitblikt nog grauwer bleek dan verwacht verraste ook de sombere cineaste, bevestigde Borden ons toen ze in 2017 de gerestaureerde versie van Born in Flames voorstelde in Brussel. “De dystopie is werkelijkheid geworden” zei ze verwijzend naar de verkiezing van Donald Trump en het feit dat dakloosheid, armoede en politiegeweld enkel nog toegenomen waren.

Lezen en kijken
Het is lovenswaardig dat de essaybundel de volgspot richt op dit buitenbeentje. De grote verdienste van Het einde van de wereld in 24 frames is evenwel dat de bespiegelingen van de meeste auteurs interessant en verfrissend zijn. Onze voorkeur? De bijdragen over The Birds, Night of the Living Dead, Stalker, Terminator 2: Judgment Day, Pulse, Le temps du loup, Melancholia en Mother! Een behoorlijk lijstje toch. Een indicatie dat Het einde van de wereld in 24 frames thuishoort in de thuisbibliotheek van de filmliefhebber.
Lezen dus, maar ook blijven kijken. In het besef dat verhalen over het vergaan van de wereld actueel en urgent blijven. In de uit 2000 daterende studie The Four Horsemen of the Apocalypse linkt Ole Peter Grell ze aan periodes waarin de matrixen die samenlevingen samenhouden beginnen te veranderen.

Vrees en hoop
“Apocalyptische obsessies duiken vooral op in tijden van verandering,” schrijft Grell, “momenteel zijn het hevige reacties op global warming en de financiële crisis. Maar wanneer je terugkijkt, van de middeleeuwen tot de Reformatie, merk je dat wanneer algemene opvattingen over de wereld niet langer een evidentie zijn, het idee van de Apocalyps een middel wordt om dramatische veranderingen te interpreteren”.
In de spiegel van films met een einde-van-de-wereld-gevoel zien we de angsten van een tijdsgewricht maar voelen we ook een onderstroom van hunkeren-naar-rust. “Wij verlangen naar een bestaan zonder dergelijke gevaren, en zijn nieuwsgierig naar de cinema die eruit voortvloeit” aldus Potvliege in zijn introductie. Vrees verlamt, hoop doet dromen. Om met Godzilla Minus Zero te besluiten: “The rest… I leave to you.”
IVO DE KOCK

Film:
GODZILLA MINUS ZERO van Takashi Yamazaki, Japan 2026, 135’. Met Minami Hanabe, Ryunosuke Kamiki, Masami Nagasawa, Jun Kunimura. Scenario Takashi Yamazaki. Muziek Naoki Satô. Fotografie Kôzô Shibasaki. Montage Ryûji Miyajim. Distributie Piece of Magic. Release 4 november 2026.
Boeken:
Het einde van de wereld in 24 frames, flaneur # 2, diverse auteurs (Anke Brouwers, Jonas Bruyneel, Johannes De Breuker, Sam De Wilde, Tim Maerschand, Bert Potvliege, Hanne Schelstraete, Ben Van Alboom, Shalini Van den Langenbergh, Jimmy Van der Velde, Cisse Weyn), 2026, Flaneur Uitgevers, Antwerpen | 115 pagina’s | €25,00
Everything Must Go Why We Are Obsessed with the End of the World, Dorian Lynskey | 2025, Picador, Londen | 500 pagina’s | €19,90
Post-Catastrophe Film Cinematic Visions in the Aftermath of Disaster, Stephen Lee Naish | 2026, Intellect, Bristol | 226 pagina’s | €22,50
