I’m Still Here: Bewogen levens getekend door een dictatuur

Film heeft het vermogen om via beeld en fantasie een historische werkelijkheid op verhelderende wijze zichtbaar te maken. Met The Secret Agent en I’m Still Here leggen Kleber Mendonça Filho en Walter Salles een open wonde in de Braziliaanse samenleving bloot: de nazinderende gruwel van de militaire dictatuur van 1964-85.

Voor Oscar winnaar I’m Still Here (Ainda estou aqui) baseerde de Braziliaanse cineast Walter Salles (Central Station, The Motorcycle Diaries) zich op de memoires van Marcelo Rubens Paiva om het waargebeurde verhaal van de verdwijning van diens vader tijdens de Braziliaanse militaire dictatuur te vertellen. Voormalig congreslid Rubens Paiva (Selton Mell) wordt in januari 1971 opgepakt door militairen en verdwijnt spoorloos.

Zijn verbouwereerde echtgenote Eunice (Fernanda Torres) blijft met vragen en vijf kinderen achter. Even wordt ze zelf gevangen genomen en aangespoord om vrienden en familie te verraden maar na twaalf dagen mag ze terug naar huis. Dan start de hardnekkige strijd om haar gezin overeind te houden en de waarheid te achterhalen.

Verhaal van een familie

I’m Still Here vertelt het verhaal van één gezin in het Brazilië van begin jaren zeventig, maar evoceert tegelijk de honderden verdwijningen onder de militaire dictatuur. Zoals de epiloog aangeeft ging Rubens Paiva symbool staan voor de repressie. Erkenning van zijn lot volgde pas in 1996. Eunice evolueert tijdens de lange zoektocht van luis in de pels van het leger tot icoon van mensenrechtenstrijd. Ze bleef een bewaker van het collectieve geheugen tot Alzheimer toesloeg.

De familiefoto die dan genomen wordt herinnert aan eerdere portretten. Eentje op het strand waar Eunice pas in laatste instantie in beeld komt en een voor de gezinswoning waar ze de regieaanwijzingen van een journalist (‘triest’ kijken) afwijst en kiest voor een zelfbewuste blik (“We’re all going to smile. Smile”). I’m Still Here rust op die blik. De film sluit met een close-up van Eunices twinkelende ogen en opent met haar gezicht dobberend op de zee, heel ‘zen’ tot het geluid van een overvliegende helikopter onheil aankondigt.

Vrijheid en gevaar

Er wordt gepraat over politiek in de gezinswoning en militaire controlepunten suggereren sluimerend geweld maar het eerste deel van de film oogt vredig harmonieus. Salles was kind aan huis bij de familie Paiva en schetst de heersende sfeer met warmte en finesse. Met oog voor de kloof tussen wie optimistisch hoopvol blijft en wie beseft dat de militairen richting fascisme marcheren.

Walter Salles (° 1956) neemt in het openingsbedrijf ruim de tijd om de zorgeloze vrijheid waarin de kinderen uit dit gezin opgroeiden te schetsen. De woning is idyllisch, aan de overkant van de straat liggen het strand en de oceaan, en het leven lijkt een eeuwige zomervakantie. De ruime, lichte vertrekken van het huis vormen een bubbel waarin de voor de militairen gehate progressieve idealen nog leven. Schrijvers, intellectuelen, kinderen en honden lopen binnen en buiten. Het heersende gelukzalige vrijheidsgevoel eindigt prompt wanneer Rubens wordt afgevoerd.

Nieuwe identiteit

I’m Still Here belicht naast de voor de vijftienjarige Salles vertrouwde sfeer ook het kantelmoment dat symbool staat voor militaire repressie. De focus van de regisseur ligt echter niet op Rubens maar op Eunice. Daarbij wordt snel duidelijk dat ze niet enkel het slachtoffer is van het leger maar ook van de patriarchale maatschappij.

Eunice neemt niet deel aan de gesprekken tussen de mannelijke activisten en wordt buiten de acties gehouden “om haar te beschermen.”  Het gevolg daarvan is dat ze volledig uit de lucht valt wanneer Rubens verdwijnt. Eunice’s zoektocht naar de waarheid is dan ook tegelijk een zoeken naar een nieuwe, eigen identiteit. Zij ontwikkelt tijdens haar strijd tegen bureaucratie en corrupte overheid een nieuwe persoonlijkheid.

Waarbij ze waardige kalmte (militairen krijgen in haar huis hoffelijk eten en drinken aangeboden) en geloof in het systeem (ze houdt lang vast aan een juridische procedureslag) inruilt voor onderkoelde woede en verbeten strijdlust. Afzijdigheid wordt betrokkenheid. I’m Still Here is uiteraard een aanklacht tegen totalitarisme en toont hoe bedrieglijk de illusie van normaliteit kan zijn. Maar de film waarschuwt vooral dat er tijden zijn waarin zwijgen geen optie meer is.

Nieuwe wegen

Ter plaatse trappelen is uitgesloten voor de energieke Eunice. Ze haalt het huis leeg en vult de gezinswagen met alle kinderen om richting São Paulo (en grootouders) te rijden. De auto is die waarmee Rubens uit hun leven verdween en ze in het politiedepot ging opeisen. Dat er nog auto’s opduiken in I’m Still Here is geen toeval.

Walter Salles draaide ook On the Road en toen we hem spraken voor Dewereldmorgen.be over deze Jack Kerouac adaptatie klonk het: “Toen ik midden jaren zeventig ‘On the Road‘ las in Brazilië werd ik getroffen door de personages en de vrijheid die ze uitademden. We leefden onder een militaire dictatuur met censuur en geblokkeerde wegen. In het onbekende duiken en de wereld beter vatten door kritische perceptie te ontwikkelen was opwindend nieuw.”

“Het idee van een initiatietocht, een zoeken naar identiteit, staat centraal in al mijn films,” onderstreepte Salles, “tijdens mijn jeugd zwierf ik van cultuur naar cultuur. Mijn vader was lang diplomaat en we verhuisden constant.” Resultaat was een visuele herinnering die letterlijk een overgang illustreert in I’m Still Here. “Een van de eerste beelden die me bijbleven, is die van een baan gezien door de achterruit van een auto. Dat impliceert twee dingen: ik ga ergens heen dat ik nog niet ken, wat interessant is, want nieuwe ervaringen helpen me beter begrijpen wie ik ben, maar tegelijk verlies ik iets dat ik achterlaat.”

Tijdsprong

De verhuis naar São Paulo van het gezin is dubbel én symbolisch. Eunice heeft een nieuwe identiteit gevonden en laat met de bubbel ook het verleden achter. De film maakt een sprong van warme, korrelige beelden en hand gehouden camera opnamen naar de strakke beelden van 1996. Eunice – vertolkt door Central Station actrice Fernanda Montenegro, moeder van hoofdactrice Fernanda Torres – heeft eindelijk een belangrijk stuk papier in handen. De officiële overlijdensakte van Rubens Paiva.

Aan een journalist licht Eunice haar missie toe: “Alle misdaden die tijdens de dictatuur zijn begaan ophelderen.” Want “als dat niet gebeurt kunnen ze straffeloos blijvend worden begaan.” Waarop ze samen met twee van haar kinderen ‘een goede fles’ kraakt.

Salles laat ons meer dan twee uur meeleven met deze beproefde familie. Hij ons doet kijken naar bewogen levens door de ogen van een vrouw die zichzelf heruitvindt via verzet en verbetenheid. Die ontdekt dat wanneer één individu in gevaar is, iederéén in gevaar verkeert. Haar “Martha, you gotta help me. My husband is in danger!” smeekbede wordt veelzeggend beantwoord door haar vriendin: “Everybody’s in danger, Eunice.” Wegkijken, wegdromen is geen optie wanneer totalitarisme dreigt. Niet vroeger en niet nu.

IVO DE KOCK

I’M STILL HERE van Walter Salles. Brazilië – Frankrijk 2024, 137’. Met Fernanda Torres, Selton Mello, Fernanda Montenegro, Valentina Herszage. Scenario Murilo Hauser & Heitor Lorega. Fotografie Adrian Teijido. Montage Alfonso Gonçalves. Production design Carlos Conti. Muziek Warren Ellis. Productie Maria Carlota Bruno. Dvd release The Searchers.