Robbe De Hert (1942-2020), rebelse peetvader van de Vlaamse film

aug 28, 2020   //   by Ivo De Kock   //   actueel, Belgische cinema, necrologie, nieuws, portret  //  No Comments
Robbe De Hert

In Nederland was de pas overleden 77-jarige Robbe De Hert haast enkel bekend omdat hij werkte met Willeke van Ammelrooy en Sylvia Kristel voor zijn Elsschot-adaptatie Lijmen/Het been én het feit dat zijn interviews smeekten om ondertiteling. Dat is best jammer. Want met de Antwerpse filmmaker van Britse afkomst verdwijnt niet enkel de peetvader van de Vlaamse film maar ook iemand die op een rebelse geest koppelde aan passie voor film. Een geëngageerde filmgek die tekende voor tegendraadse cinema zonder zichzelf op de borst te kloppen. “We hielden ons bezig met film, niet met de revolutie.”  

Robbe De Hert op de set van Blueberry Hill

Enfant terrible, beeldenstormer, trotskist, koppig dwarsligger, wegbereider van de Vlaamse cinema, prettig gestoord cinefiel, gulzig levensgenieter, genereus man, grapjas, inspirerend icoon. Bij zijn overlijden werd Robbe De Hert (1942-2020) in Vlaanderen door collega’s en journalisten bejubeld en omschreven als een kleurrijk figuur en pionier. Lofzangen op maat van het romantische imago van getormenteerde, immer strijdende kunstenaar dat de cineast gretig mee cultiveerde.

Vreemd en wat wrang aangezien De Hert bij leven vooral uitgespuwd en uitgelachen werd. Hij vocht vaak vruchteloos om zijn droomprojecten gefinancierd te krijgen. Botste steevast met de subsidiërende overheid en producenten. Om uiteindelijk weggezet te worden als een mediagenieke schertsfiguur, iemand die een fetisj handdoek meezeulde, iedereen ‘Schat’ noemde (omdat hij geen namen kon onthouden) en treurde wanneer hij door zijn falend lichaam niet meer dronken kon (lees: mocht) zijn. Waarbij vergeten raakte dat De Hert iets kon en iets te zeggen had, dat zijn werk de stempel van de rebelse sixties droeg. Kortom, dat de verteller van straffe anekdotes als fan van Amerikaanse cinema en James Dean ook a rebel with a cause was en bleef.

De Witte

Thuis in de bioscoop

Tussen 1963 en 2018 draaide de in het Engelse Farnborough op 20 september 1942 geboren filmmaker zo’n 40-tal korte en lange films, documentaires en speelfilms. Met als resultaat een heterogeen oeuvre. Chaotisch zoals het enfant-terrible-uit-noodzaak, ongelijk van kwaliteit maar vaak verontrustend, soms revolutionair en altijd markant. Met Robbe De Hert stierf niet enkel een stukje Vlaamse filmgeschiedenis maar verdween ook een enthousiasteling die zowel zijn eigen dromen bleef najagen als een groep mensen wist te inspireren. Het is typerend dat medestanders bleven duwen aan de afwerking van een langgekoesterd project, de documentaire Hollywood aan de Schelde (2018).

Op school vertelde de jonge Robbe dat hij ervan droomde geheim agent, journalist of filmster te worden. Bij dat laatste kwam hij in de buurt met rollen in De Vijanden (1968) van Hugo Claus en zowaar Flodder (1986) maar de charismatische acteur vond zich maar matig getalenteerd. Zijn passie voor film was evenwel groot want reeds als kind vluchtte hij uit zijn weinig rooskleurige leefwereld om in de Antwerpse bioscopen een ander universum op te zoeken. Om er vooral tegendraadse antihelden en jonge rebellen te ontdekken. Ethan Edwards’ “That’ll be the day!” (John Fords The Searchers) prikkelde keer op keer zijn bulderlach, net als James Deans “You read too many comic books” (Nicholas Rays Rebel Without a Cause). Maar hij raakte ook ontroerd door de gevoelens van woede, pijn en frustratie die opborrelden. Het tragische “You’re tearing me apart!” van Dean zou hij in zijn ‘jongerenfilms’ Blueberry Hill (1989) en Brylcream Boulevard (1995) verbinden met de opstandige spirit van Lindsay Andersons provocerende allegorie if…. (1968). Terwijl ook zijn politieke thriller Trouble in Paradise (1989) en oorlogsdrama Gaston’s War (1997) draaien rond jonge rebellen.

Lijmen/Het been

Sociaal hart

Als autodidact stal Robbe De Hert met zijn ogen in de bioscoop. Inspiratie deed hij op bij de Britse Free Cinema regisseurs (Lindsay Anderson, Tony Richardson en Karl Reisz) die met hun sociaal engagement de rebelse sixties weerspiegelden. Het was ook Anderson die De Hert in Londen aanraadde niet naar Hollywood te trekken om daar in de massa op te gaan maar in eigen land uit te groeien tot  “een van de vijf of de tien beste cineasten.” Na een tijdje van de ene job in de andere te zijn gerold kocht De Hert met het geld dat hij van de bazin van een Antwerps expeditiebedrijf kreeg zijn eerste camera en na enkele lessen van schrijver en filmkenner Ivo Michiels draaide Robbe de kortfilm Twee keer twee ogen (1963). Een staaltje visuele cinema dat hem de reputatie van natuurtalent opleverde.

Jaren zou hij het verwijt krijgen dit talent te grabbel te hebben gegooid door zijn sociaal hart te laten primeren op de zevende kunst. Zelf relativeerde hij zijn engagement: “Wij waren met cinema bezig, niet met de revolutie.” Maar toen De Hert in 1966 samen met o.m. Louis Célis, Paul De Vree, Guido Henderickx en Patrick Lebon het collectief Fugitive Cinema oprichtte was dat niet enkel om vat te krijgen op de productie, distributie en vertoning van eigen films. Opzet was de Vlaamse film te bevrijden van zijn obsessie voor literatuurverfilmingen en via een sociale dimensie er het ware leven in te verankeren. Dat lukte met S.O.S. Fonske (1968), een documentaire over de gevolgen van het faillissement van een verzekeraar en de onverschilligheid van de overheid voor een machteloze gewone man. De controverse die ontstond leidde tot een wetswijziging.

Le Filét Américain

Met de camera op straat

Het succes versterkte De Herts keuze om “vanuit de straat”, en niet vanuit officiële (media)kanalen (hij werkte zelf een tijd voor staatszender BRT), te filmen. Zo kwamen o.m. (het door een boek van Louis Paul Boon geïnspireerde) De bom (1969) en Dood van een sandwichman (1971) tot stand. Respectievelijk aanklachten tegen atoombewapening en de commercialisering van wielersport. Gedrenkt in de geest van mei ’68. Al fileerde de in uiterst-linkse, trotskistische middens verzeilde cineast in zijn autobiografie ‘Drinkend Hert bij zonsondergang’ (1983) de impact van de revolte op cultuur genadeloos en zette hij zich af tegen de ‘droevige theoretici’ die opkwamen voor wat hij zag als saaie cultuur.

Aan droge ernst en drammerige pamfletten had Robbe trouwens een broertje dood, protest ging voor hem altijd samen met humor. In de uitdagende, satirische kortfilm A funny thing happened on my way to Golgotha (1967) verstrengelt de kruisgang met door James Bond-muziek gedragen 20ste eeuwse documentaire beelden. Zijn eerste langspeelfilm, Camera Sutra (of de bleekgezichten) (1973), combineert documentaire en fictie, kritische studie en zelfportret. Na een eerste deel dat in reportagestijl de Belgische economische en politieke situatie schetst volgt een hilarisch, surrealistisch verhaal van jonge revolutionairen die rebelleren tegen ‘het systeem’. Met Robbe en zijn toenmalige vriendin (en Willem Elsschots kleindochter) Ida Dequeecker in glansrollen. En erg symbolische schoolbeelden die de film openen en sluiten. Uit machteloze woede begint een kleuter te stampen en blokjes weg te gooien. Dat verlangen stout te zijn en tegen schenen te trappen typeert De Hert. Steevast moet gezag het ontgelden bij hem.

Robbe De Hert

Van pamflet naar fictie

Na Camera Sutra volgen nog geëngageerde pamfletten. Dokstaking ’73 (1975), De scholierenbeweging (1975), Gejaagd door de winst (1977). Plus een korte propaganda documentaire voor een extreem-linkse politieke partij: Ral (1978). Toen het  Vlaamse filmtijdschrift Film & Televisie verwijtend vroeg waarom hij zo bleef doordrammen over politiek was het antwoord duidelijk: “In onze maatschappij heeft alles met politiek te maken, daar KUN je toch niet over zwijgen. (…) Je kan toch zomaar niet niks zitten doen terwijl ze één grote knoeiboel aan het maken zijn van de wereld waarin wij leven. Je moet toch iets zeggen, iets doen, zelfs al weet je dat er niks verandert. Weet je, de onmacht, de wanhoop en de mislukking uit Twee keer, twee ogen vind je eigenlijk, op een ander niveau uitgewerkt, helemaal terug in Camera Sutra.”

Idem voor wat De Hert zijn “tegen beter weten in gemaakte rampenfilm” Le Filet Américain (1973-1978-1981) noemde. Een collage documentaire waar de bijtende kritiek van marxistische econoom Ernest Mandel op het kapitalistische systeem een rode draad vormt door de andermaal ‘vanuit de straat’ gefilmde sociale conflicten en politieke protestbewegingen. Geïnspireerd  door de Franse Nouvelle Vague belichtte De Hert ook zijn liefde/haat relatie met klassieke, Amerikaanse, cinema: “Vergis u niet: als weeskinderen van Marx en Coca Cola, houden we van het Westen, Billy Wilder en Beaubourg, zijn droomfabrieken. Maar zolang deze dromen betaald worden met de onderdrukking van mensen, moet ge ons niet vragen waarom we die vervelende linkse films verkiezen boven westerns en andere liefdesdrama’s, die we al jaren willen draaien.”

Lijmen/Het been

Met Le Filet Américain had De Hert een van de zeldzame linkse politieke films in Vlaanderen gemaakt en de verbazing was dan ook groot toen hij in het ‘Wonderjaar van de Vlaamse Film’ 1980 (het scharnierjaar dat de basis legde voor het succes van de Vlaamse cinema tijdens het laatste decennium) de fictiefilm De Witte van Sichem draaide. Ogenschijnlijk een ‘boerenfilm’ en ‘klassieke boekverfilming’ (naar Ernest Claes), twee scheldwoorden waarmee toen de Vlaamse film werd neergesabeld. De Hert wou, om zijn droom het Priester Daens boek van Boon te verfilmen kracht bij te zetten, bewijzen dat een geëngageerd cineast ook een populaire film kon maken. Tevergeefs want na veel strubbeling zou uiteindelijk Stijn Coninx Daens (1992)maken.

De Witte van Sichem is toegankelijk maar heeft naast visuele en emotionele kracht ook een sociale onderstroom. Er is oog voor de economische en politiek context, voor de rol van kerk, burgerij en politie. De film werkt omdat het conflict tussen het hoofdpersonage (een energieke jonge wittekop vertolkt door Eric Clerckx) en zijn omgeving (rigide sociaal systeem), tussen rebellie en repressie, het door de ogen van een kind vertelde verhaal voortstuwt. Je merkt dat de cineast zich verwant voelt met de verdrukte verbeeldingsrijke rebel. Een uitspraak van diens broer trekt de zaken open: “Socialisten, daar hedde altijd last mee, die zijn nooit content.”

De Witte

Koppig en kritisch

In de filmwereld verving men gretig ‘socialisten’ door ‘De Hert’ wegens zijn imago van ‘stijfkop’, ‘koppige zeur’ en ‘moeilijke jongen’. Robbe botste met filmcommissies en producenten. Zo zag hij zijn poging zijn Willem Elsschot adaptatie Lijmen/Het been (2000) het verhaal open te trekken door het in een historische context te plaatsen gefnuikt worden door Ruud Den Dryver. De Nederlandse producent liet volgens De Hert zowel het geluid van klakkende hielen van een nationaal-socialist die een kostuum past als politieke pamfletten verdwijnen. Daardoor bleef enkel de eindgeneriek over om de link te leggen tussen het kapitalisme dat Elsschot ironisch aan de kaak stelde en het fascisme dat er uit voortvloeit.

Wat niet belet dat Lijmen/Het been naast De Witte van Sichem het tweede meesterwerk van De Hert is. Een ietwat tragisch oplichtersdrama over de praktijken en schuldgevoelens van twee handelaars in gebakken lucht. Laarmans (Koen De Bouw) en Boorman (Mike Verdrengh) gebruiken het ‘Algemeen Wereldtijdschrift’ om mensen te misleiden en te manipuleren. Ze laten hun slachtoffers dromen maar verkopen eigenlijk enkel bedrukt papier. Pas wanneer Boorman dat papier “veel te duur” wil terugkopen van Mevrouw Lauwereyssen (Willeke van Ammelrooy) wordt hij in de ogen van de maatschappij een ‘gevaarlijke gek’. De metafoor is duidelijk, De Hert was ook vooral geïnteresseerd in een staaltje omgekeerd kapitalisme: de bedrieger die té ver gaat om zijn gelijk te krijgen.

Robbe De Hert

Met een andere literaire film, de Maurice Roelants adaptatie Maria Danneels (of het leven dat we droomden) (1982), bewees De Hert dat hij wel degelijk meerwaarde kon geven aan opdrachtfilms. Zo verwerkte hij een tweede laag in de film, de worsteling van een filmmaker die onzeker is of zijn werk nog actueel en urgent is. Die dubbele bodem was er ook in Zware Jongens (1984), de Gaston & Leo actiekomedie die hem het ‘commerciële uitverkoop’ verwijt opleverde. Terwijl de komedie voortdurend commentaar levert op politie, op het machtsmisbruik en de corruptie van het repressie-apparaat. Verpakt in een ode aan de Vlaamse volksfilms van pionier Edith Kiel.

Peetvader van de Vlaamse film

Trouble in Paradise, Brylcream Boulevard en Gaston’s War bleken zieke films. Niet helemaal gelukte, soms verminkte, langspelers die het grote publiek niet vonden dat ze zochten. Maar de verbetenheid waarmee De Hert bleef filmen in een land zonder filmindustrie zou jongere generaties cineasten inspireren om zelf koppig te gaan timmeren aan de weg. Zo ontstond een vitale maar ook heterogene Vlaamse film. Die festivals en de box office veroverde. Dominique Deruddere, Erik Van Looy, Fien Troch, Felix Van Groeningen, Jan Verheyen, Frank Van Passel, Patrice Toye, Dorothée Van den Berghe, Peter Brosens, Koen Mortier, Adil El Arbi & Bilal Fallah, om er maar enkele te noemen. De sociale erfenis van De Hert bleef wel liggen.  

Robbe De Hert en Stijn Coninx

Door te blijven fulmineren tegen de subsidiërende overheid gooide De Hert zijn eigen ruiten in maar kwam er met het Vlaamse Audiovisueel Fonds wel een doorzichtiger systeem en meer professionele omkadering, waar die jongere filmmakers van profiteerden. In De Herts laatste documentaire, Hollywood aan de Schelde (2018), wordt gewezen op de keerzijde van de medaille. Door in te zetten op verjonging vielen ervaren cineasten uit de boot. Kritische dwarsliggers Harry Kümel en Robbe De Hert werden zo uitgerangeerd, wat leuk meegenomen was voor de getergde subsidiërende overheid. Dat toen De Hert weer eens fulmineerde over een onterecht verticaal geklasseerde aanvraag iemand zijn warrig A4-tje lekte naar de pers, geeft aan hoe diep de frustratie aan de andere kant zat.

Toen Fugitive Cinema na de omnibusfilm Elexir d’Anvers (1996) failliet ging vocht De Hert nog door met Gaston’s War en Lijmen/Het been. Maar de laatste twintig jaar waren vooral een lange, vaak vruchteloze, zoektocht naar financiering. Waarbij de cineast regelmatig uithaalde naar al wie tussen hem en zijn filmdromen stond. Betreurend dat hij “te veel artiest en te weinig boekhouder” was geweest. Zijn liefde voor film uitend door dozen te vullen met beelden en interviewopnamen die gedeeltelijk verwerkt werden in documentaires (Magie van de cinema, Hoe zotter hoe liever, het succes van de Vlaamse volksfilms van Edith Kiel en verschillende versies van Hollywood aan de Schelde). Dat alles terwijl hij worstelde met zijn gezondheid.

2017/11/01, Antwerpen, Belgium. Boekenbeurs 2017. Samen met assistente Joke Sluydts en producer Willem Thijssen maakt Robbe De Hert enkele interviews voor zijn documentaire Hollywood aan de Schelde.

Enkele dagen voor zijn dood schonk Robbe De Hert de filmspoelen, scenario’s, correspondentie en documentatie die hij had opgestapeld aan Universiteit Antwerpen om alles te laten ontsluiten via een ‘Fugitive Cinema Archief’. Een heel kluwen met zo’n 230-tal filmbobijnen, waartussen het team o.l.v. professor Gertjans Willems parels hoopt te ontdekken, die uiteindelijk in het archiefdepot van de Brusselse CINEMATEK bewaard zullen worden. In Antwerpen plant men toonmomenten (mei 2021 is de streefdatum), in Brussel een eerbetoon aan Robbe De Hert. Een perfecte voorzet voor Eye Filmmuseum? Deze rebelse Vlaamse filmmaker verdient alleszins ruimere bekendheid in Nederland.

IVO DE KOCK

(Artikel verschenen bij De Filmkrant, augustus 2020)

Robbe en Lou De Hert

Leave a comment