Van kermisattractie tot filmkunst: 130 jaar cinema in Brussel
De gebroeders Dardenne lagen mee aan de basis van de heropstart van de Brusselse Palace (voorheen Pathé Palace). Die arthouse viert nu 130 jaar filmkunst met de expo ‘Origins of Cinema’. Naast de eerste broers Pathé en Lumière projectoren ontdek je er Christiaan Huygens’ toverlantaarn én een nieuwe documentaire over Auguste en Louis Lumière.
“De mensen die we zien in de Lumière films zijn niet onze voorouders, grootouders of ouders. Het zijn wij.” Aldus cineaste Agnès Varda (Cléo de 5 à 7, Sans toit ni loi) tijdens haar passage in het Institut Lumière van Lyon anno 2016. Met dit citaat opent Thierry Frémaux Lumière, L’aventure continue!.
Een documentairedie zijn Belgische première beleeft in het kader van de tentoonstelling Origins of Cinema georganiseerd in de iconische Brusselse arthouse Palace. Deze oorsprongsexpo, die loopt van 18 maart tot 14 juni en gratis te bezoeken is, brengt het filmverleden tot leven. Een verhaal van uitvindingen, beelden én mensen.
Geboorte van een kermisattractie
In 1895 vinden de gebroeders Auguste en Louis Lumière de cinematograaf uit en draaien ze de allereerste films. Niet voor wetenschappers maar voor het grote publiek. Een nieuw spektakel, een nieuwe kermisattractie is geboren. Al doende ontdekken de broers uit Lyon mise-en-scène, cadrage, travellings, acteurs en montage.
Thierry Frémaux, directeur van het Filmfestival van Cannes en drijvende kracht achter het Institut Lumière in (de stad waar hij opgroeide) Lyon, selecteerde reeds 108 van hun films voor zijn documentaire uit 2017 Lumière! L’aventure commence en voegt daar voor Lumière, L’aventure continue! (2024) nog 120 ‘vues cinématographiques’ aan toe. Een dubbele reis, op het grote scherm en de fysieke drager dvd, naar de oorsprong van de cinema.
In amper tien jaar – tussen 1895 en 1905 – draaiden Auguste (1862-1954) en Louis (1864-1948) Lumière zo’n 1.400 films. Wel te verstaan, films bestaande uit een enkel shot van amper een minuut lang. Uit dat ruime aanbod (veel films bleven bewaard) selecteerde Thierry Frémaux voor Lumière! L’aventure commence de allerbekendste (o.m. L’arrosseur arrosé en L’arrivée d’un train à La Ciotat) maar ook voor Lumière, L’aventure continue! verzamelde hij pareltjes die verdienen om ontdekt te worden op het grote scherm.
Oorsprong van de cinema
“Mijn eerste doel was om het werk van de Lumières terug te brengen in de bioscoop,” vertelt regisseur/samensteller Frémaux aan, Filmkrant, “ik wilde dat op een hedendaagse manier doen, niet door een vertoning uit 1895 te recreëren. Dus ik heb een ‘filmisch object’ gemaakt van anderhalf uur lang. Daar heb ik muziek en mijn commentaar aan toegevoegd.” Vandaar dat de regisseur zichzelf eerder ziet als een samensteller: “Het is geen documentaire, geen fictiefilm, het is ook niet mijn film, maar een film van de Lumières.”
Een uitspraak die opgaat voor beide documentaires. De openingscommentaar van Lumière, L’aventure continue! klinkt als Frémauxs mission statement: “De films die je gaat zien weerspiegelen ons verlangen om te spreken over de esthetiek, de mise-en-scène en de shots. Een verlangen ook om te ontsnappen aan de discussie over de oorsprong van cinema want al wie de Lumière broers voorafging zijn co-auteurs van cinema. Zelfs de charlatans, avonturiers, profeten en gekken.” Van vele films maakte Frémaux, geholpen door de muziek van Gabriel Fauré, een film “om ons te herinneren aan één ding, ‘Lumière, c’est déjà du cinéma’.”
Esthetiek en filmkunst
“De films van de gebroeders Lumière keken naar de wereld,” vernemen we in Lumière! L’aventure commence, “naar de intieme wereld van vrienden en familie, maar ook naar de buitenwereld van arbeiders en andere landen. “Omdat Louis Lumière een uitstekende cameraman was kon je zien dat cinema een esthetische belofte inhield,” vult Lumière, L’aventure continue! aan. Beide broers zijn in de ogen van Frémaux niet zozeer uitvinders dan wel filmmakers en auteurs.
In de zin dat ze persoonlijke visie koppelden aan een eigen stijl en reflectie over compositie, scherptediepte en enscenering. Entertainers, ja, maar dan wel ‘artistes’ die artistieke en inhoudelijke meerwaarde creëren. “Cinema toont me wie ik ben en wie de anderen zijn” benadrukt Lumière, L’aventure continue!.
Invloed en erfenis
Deze tweede documentaire van Frémaux wijst nadrukkelijk op het feit dat de films van de Lumières het werk van Griffith, Eisenstein, Visconti, Kiarostami en Akerman aankondigen. Om van de Franse Nouvelle Vague en het Italiaanse neorealisme maar te zwijgen. Terwijl unieke, bijzonder spectaculaire, 75mm beelden een voorbode van Hollywoods epische spektakelcinema lijken. Om te onderstrepen dat alles verbonden is laat Frémaux de Amerikaanse iconische filmmaker Francis Ford Coppola opduiken als verrassingsgast na de generiek. Met making of beelden van een hedendaagse remake van La sortie de l’usine Lumière à Lyon.
“Lumière regarde le monde en mouvement avec vitesse en tendresse” stelt de welbespraakte grote roerganger van het festival van Cannes. Tegelijk geeft Frémaux aan dat een criticus na de eerste Lumière voorstelling noteerde “la mort cessera d’être absolue”. Met de Cinématographe ontdekten kijkers dat De Dood kon worden uitgedaagd door met een camera acteurs in beweging te filmen. Later zou cinema gedefinieerd worden als “emotions in motion” en “reflections in motion.”
Origins of Cinema
In Lumière, L’aventure continue! zien we ook hoe de gebroeders van Lyon naar Parijs trekken om er op 28 december 1895 de eerste openbare en betalende vertoning van de cinematograaf te organiseren in het Grand Café. Op het programma stonden toen onder meer La sortie de l’usine Lumière à Lyon en L’arroseur arrosé, de eerste gefilmde fictiefilm. Het publiek toonde zich verrast en onder de indruk.
Dat zou bij volgende voorstellingen niet verminderen. Beelden van een aanstormende trein in L’arrivée d’un train à La Ciotat (1896) creëerden een mix van verbijstering en fascinatie. Een nieuw medium was geboren, de lange tocht van kermisattractie naar filmkunst met entertainmentgehalte was gestart. Ondertussen zijn we (meer dan) 130 jaar later.
Tijdens voorjaar 2026 herdenkt de Brusselse bioscoop Palace die 130 jaar filmkunst met Origins of Cinema. Een tentoonstelling die de evolutie van verschillende filmtechnische uitvindingen schetst. Van de toverlantaarn over de cinematograaf van de gebroeders Lumière tot de eerste Pathé-frères-projectoren. De expo loopt in Brussel van 18 maart tot 14 juni.
Expo in de bioscoop
De tentoonstelling presenteert een zestigtal apparaten, accessoires en tijdsbeelden uit de collectie van Jean-Pierre Verscheure, historicus gespecialiseerd in filmtechnieken en vaste medewerker van Palace. Volgens de persbrochure “laten verschillende evenementen u de oorspronkelijke projectieomstandigheden (her)ontdekken. Met name door demonstraties van de Lumière-cinematograaf. U zult ook meer te weten komen over de evolutie van tal van beeld- en geluidstechnieken.”
Naast de première van Lumière, L’aventure continue! in aanwezigheid van Thierry Frémaux staan er nog verschillende films waar cinema centraal staat op het programma. Seven Chances (Buster Keaton), The Artist (Michel Hazanavicious)en Babylon (Damien Chazelle) om ze niet te noemen. Aangevuld met debatten over verschillende thema’s. Zo kijken we uit naar de discussie met regisseur Olivier Smolders en filosoof Louis De Diesbach over ‘van film tot AI’. Origins of Cinema belooft zowel filmgeschiedenis te schrijven als actueel relevant te worden.
Het herinnert ons aan wat criticus en filmfan Richard Schickel ons ooit zei in Charlie Chaplins in het Zwitserse Corsier-sur-Vevey gelegen «Manoir de Ban» over de dvd-release van het werk van the little tramp. “Dit kan nieuwe generaties filmliefhebbers binnenlokken in de grote tent van de filmgeschiedenis” dacht, verwachte hij. Hopelijk doet deze ‘expo in de bioscoop’ dat ook. Zo hoort het voor een medium dat begon als een kermisattractie.
LUMIÈRE, L’AVENTURE CONTINUE! van Thierry Frémaux. Frankrijk 2024, 106’. Met 120 ‘vues cinématographiques’ gedraaid door Louis Lumière tussen 1895 & 1905. Regie en commentaar Thierry Frémaux. Muziek Gabriel Fauré. Montage Jonathan Cayssials, Simon emelli & Thierry Frémaux. Productie Maelle Arnaud. Distributie September Films. Release in de zalen 25 maart 2026
LUMIÈRE! L’AVENTURE COMMENCE van Thierry Frémaux, Frankrijk 2017, 86′; Met Thierry Frémaux, Martin Scorsese, Louis & Auguste Lumière; Distributie September Films. Te zien op dvd.
ORIGINS OF CINEMA, Magic Lanterns, Cinematograph and Pioneer Projectors uit de collectie van J-P Verscheure, van 17 maart tot 14 juni in Cinema Palace, Boulevard Anspach 85, 1000 Brussel. Info en programma op de site van Palace.